Polish (Poland)English (United Kingdom)
Start Artykuły Ludzie Stopnie generalskie w Wojnie Secesyjnej 1861-1865

Stopnie generalskie w Wojnie Secesyjnej 1861-1865

stgen12aautor: Szymon Gołębiewski, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

W każdym konflikcie zbrojnym największą uwagę badaczy, a zwłaszcza miłośników danej epoki, przyciągają postacie dowódców, zwłaszcza tych z najwyższymi szarżami.

Wydawać by się mogło, że ustalenie liczby generałów nie powinno stanowić większego problemu, zwłaszcza w przypadku stron konfliktu, o dużym postępie cywilizacyjnym, a o takim możemy z pewnością mówić w wypadku wojny secesyjnej. Tym bardziej, jeśli wziąć pod uwagę, że w powstającej Konfederacji w zasadzie powielano rozwiązania – również w kwestiach wojskowych – przyjęte w Unii, chociaż z pewnymi różnicami. Jednak nic bardziej mylnego.

Do dnia dzisiejszego nie udało się ustalić ostatecznej liczby generałów po obu stronach konfliktu. Co więcej, zasady przyznawania stopni generalskich w obu armiach są nie do końca jasne. Mam nadzieję, że przedstawiony przeze mnie krótki zarys problemu, pomoże przybliżyć to zagadnienie wszystkim zainteresowanym.

W momencie wybuchu Wojny Secesyjnej w amerykańskiej czynnej służbie wojskowej pozostawało czterech generałów liniowych. Wszyscy oni byli bardzo doświadczonymi oficerami, ale z drugiej strony ich wiek uprawniał do odejścia w stan spoczynku. Żaden z nich nie odegrał znaczącej roli w czasie nadchodzącego konfliktu.

Generałami tymi byli: Winfield Scott (głównodowodzący armią amerykańską) oraz William Selby Harney, David Emanuel Twiggs i John Ellis Wool – wszyscy trzej dowodzili departamentami wojskowymi. „Najmłodszym” z nich był Harney – w 1861 r. kończył 61 lat. Scott, Twiggs i Wool – urodzili się jeszcze w XVIII wieku. Ich wiek, podobnie jak innych wyższych oficerów amerykańskich, wskazywał na starzenie się korpusu oficerskiego.

stgen02

Wynikało to w znacznej mierze z powolnego systemu awansów w okresie po wojnie meksykańskiej, jak i nieprawidłowości w jego organizacji. Najbardziej doskwierał praktyczny brak możliwości przeniesienia w stan spoczynku oficerów w podeszłym wieku i niezdolnych do służby.

Interesujące jest, iż najmłodszym pułkownikiem w armii amerykańskiej w 1861 r. był William Wing Loring, który w chwili wybuchu wojny miał 42 lata. Z wymienionych powyżej generałów, jedynie David E. Twiggs zdecydował się poprzeć Konfederację, a sposób w jaki tego dokonał, sprawił, że zaskarbił sobie u współczesnych i potomnych opinię zdrajcy.

Inna sprawa, że de facto wszyscy oficerowie armii amerykańskiej, którzy poparli Konfederację zasługiwali na określenie zdrajców. Jednak ich powojenna rehabilitacja oraz zmiana podejścia do bratobójczego konfliktu u kolejnych pokoleń Amerykanów, sprawiły, że większość z nich weszła do panteonu bohaterów narodowych. Normą w tamtym burzliwym okresie przełomu lat 1860/1861 roku było „rycerskie” zachowanie ze strony oficerów przechodzących na stronę Południa. Wykonywali oni swoje obowiązki w „Starej Armii” tak długo, aż zostali zluzowani przez swoich następców. Dopiero wtedy „udawali się na Południe” i rozpoczynali karierę w armii Konfederacji 1.

Twiggs, w 1861 r. dowódca Departamentu Teksasu, zdecydował się poddać wszystkie oddziały i obiekty wojskowe pozostające pod jego jurysdykcją nowym władzom Południa. Za ten czyn został zwolniony z armii amerykańskiej 1 marca 1861 roku: „z rozkazu Prezydenta Stanów Zjednoczonych nakazuje się, aby generał brygady David E. Twiggs, tytularny generał major, został zwolniony z Armii Stanów Zjednoczonych za zdradę flagi swojego kraju, poprzez poddanie, 18 lutego 1861, na żądanie władz Teksasu, wojskowych placówek i innej własności Stanów Zjednoczonych w jego Departamencie i pozostających w jego dowodzeniu”. W połowie 1862 r. Twiggs umarł w zapomnieniu i nie odegrał żadnej istotnej roli w armii Konfederacji, w której służył w stopniu generała majora 2.

stgen03

Wybuch wojny dał młodszym oficerom szansę na szybki awans, w niespotykanym wcześniej w armii amerykańskiej zakresie. Wielu z tych, którzy w wypadku „zwykłej” służby w okresie pokoju zdobyliby najwyżej stopień majora, w najlepszym wypadku pułkownika, zostało w relatywnie młodym wieku generałami, chociaż w większości tytularnymi.

Dla oficerów armii zawodowej mniej istotne były stopnie w armii ochotniczej. Po rozwiązaniu tej formacji traciły one swoje znaczenie. Dla oficerów pozostających w armii regularnej obowiązujące były stopnie uzyskane i posiadane w tej formacji.

Zwłaszcza w pierwszym okresie wojny awanse na stopnie oficerskie w armii regularnej były zaskakujące i nie miały nic wspólnego z dotychczasową służbą wojskową i zasadą starszeństwa.

Dotyczy to zwłaszcza takich oficerów jak George Brinton McClellan oraz Henry Wager Halleck. Zrezygnowali oni ze służby wojskowej w latach 50. (obaj w stopniu kapitana) i odnosili sukcesy w życiu cywilnym. W 1861 r. zostali mianowani generałami majorami armii Stanów Zjednoczonych. Liczono, że umiejętności organizacyjne McClellana (przed wojną był dyrektorem linii kolejowej Ohio & Mississippi Railroad) oraz wszechstronna wiedza wojskowa Hallecka, pomogą w szybkim doprowadzeniu do końca walk. Kariera McClellana zakończyła się w 1862 r., Halleck przez większą część wojny pełnił służbę w charakterze szefa sztabu armii amerykańskiej w Waszyngtonie 3.

stgen04

Armia Unii, podobnie jak w wypadku poprzednich wojen toczonych przez Stany Zjednoczone, w momencie wybuchu wojny domowej, zamiast rozbudowy armii regularnej, zdecydowała się na utworzenie armii ochotniczej. Tak więc oficer armii regularnej oddelegowany do służby w armii ochotniczej miał możliwość dwukrotnego awansu na dany stopień oficerski. Dodatkowo stosowany system honorowych stopni powodował, że istniała możliwość czterokrotnego awansu na dany stopień!

W armii Unii – używano dwóch stopni generalskich: generała brygady i generała majora. Dopiero w 1864 r. przywrócono stopień generała porucznika 4. Otrzymał go głównodowodzący armią Ulysses Simpson Grant  5.

stgen06

W armii Stanów Zjednoczonych stosowano system tytularnych (honorowych) stopni [brevet], który doprowadził do mianowania ponad tysiąca oficerów (głównie po zakończeniu działań wojennych) na tytularny stopień generalski za zasługi w wojnie domowej!

„Brevet jest bardziej komplementem niż pełnym awansem, ponieważ nie jest on przyznany aż do momentu, gdy wydaje się – albo jest to pewne – że oficer otrzymujący go zasługuje na niego” 6

Jak wspomniałem oprócz wyraźnego podziału na armię regularną i ochotniczą, armia Stanów Zjednoczonych stosowała zasadę nadawania tytularnych stopni oficerskich. Zasadniczo taki honorowy awans na wyższy stopień był przyznawany za odważny czyn na polu walki.

System ten po raz pierwszy był masowo użyty w czasie wojny z Meksykiem. Ponieważ był to honorowy awans, stopniowi tytularnemu nie towarzyszyły kompetencje i pobory realnego stopnia. Oficer taki był jedynie nim tytułowany. Jednakże gdy służył on w sądzie wojennym, albo zajmował stanowisko ponad tym, do którego jego regularny stopień w armii go upoważniał, miał prawo do używania swojej tytularnej szarży i odpowiadającego jej żołdu, a także do umieszczenia na mundurze insygniów wyższej rangi. Problemy z tym systemem pojawiły się już po wojnie meksykańskiej, kiedy stopień tytularny przestał być honorowy.

Kapitan będący długo w służbie mógł stać się podwładnym młodszego stopniem porucznika mającego tytularny stopień majora z czasu wojny.

Co jeszcze bardziej doskwierało, tytularnych stopni nie nadawano za walkę z Indianami. Jeśli oficer nie uzyskał swojego awansu podczas wojny, jego wojskowa kariera na pograniczu nie zapowiadała się najlepiej.

Z tychże powodów system stopni tytularnych miał małe poważanie wśród większości oficerów. Rozwinął się znacznie, a przy tym skomplikował, w trakcie wojny secesyjnej. Oficerowie byli często przydzielani do specjalnych dowództw i pozycji w sztabie na podstawie swojego stopnia tytularnego.

Kiedy łączone oddziały, takie jak kawaleria i piechota, czy ochotnicze i regularne jednostki, służyły razem, wśród ich dowódców przeważała ranga tytularna. Oficerowie nosili insygnia ich tytularnego stopnia i zwracano się do nich, zarówno oficjalnie jak i towarzysko, poprzez ich rangę tytularną.

To co w czasie wojny z Meksykiem i po jej zakończeniu zdarzało się sporadycznie – nadawanie tytularnych stopni generalskich – w czasie tej wojny stało się nagminne.

Co więcej stopnie tytularne były także liberalnie przyznawane za służbę sztabową, teoretycznie wybitną. Ponieważ oficerowie sztabowi służyli blisko „źródła władzy”, większość z nich była w stanie zdobyć po kilka honorowych awansów 7

stgen05


Armia Konfederacji wprowadziła cztery stopnie generalskie: generał brygady [Brigadier-General], generał major [Major-General], generał porucznik [Lieutenant-General] i generał [General]. Dowodzili oni kolejno: brygadą, dywizją, korpusem i armią. „Generałowie nosili na kołnierzu złoty wieniec zamykający trzy gwiazdy w linii, środkowa lekko większa. Na ich rękawach znajdował się ornamentowy węgierski węzeł złożony z czterech szerokich warkoczy. Zazwyczaj nosili swoje guziki w grupach po dwa lub trzy. Nie było różnicy w mundurze czy randze wśród kilku poziomów stopni generalskich” 8

stgen08

W teorii oficerami w pełni upoważnionymi do nazywania ich generałami Konfederacji byli ci, którzy zostali mianowani na stopień generalski przez prezydenta Konfederacji i zatwierdzeni przez Senat. W dotychczasowej historiografii podawano liczbę 425 generałów Południa, którzy otrzymali swój stopień w powyżej podany sposób. Do wyjątków należała np. nominacja Luciusa Bellingera Northropa, która nigdy nie została przesłana przez prezydenta do Senatu.

stgen09

Wynikało to z faktu, iż Northrop był osobistym przyjacielem Jeffersona Davisa, ale powszechnie znienawidzonym za nieskuteczne kierowanie departamentem zaopatrzenia. Dodatkowo generałowie James Barbour Terrill oraz Claudius Charles Wilson otrzymali swój awans generalski pośmiertnie. Zapewne informacja o ich śmierci nie dotarła na czas do Richmond. Konfederacja, w przeciwieństwie do Unii, nie miała zwyczaju nadawania stopni pośmiertnych oraz honorowych, chociaż prawnie było to możliwe 9

W armii Konfederacji dodatkowy problem, zwłaszcza w ostatnim stadium wojny, stanowiła możliwość mianowania na stopnie generalskie przez inne osoby niż prezydent. Kwestie te wymagają jeszcze szczegółowego wyjaśnienia.

stgen10

Przełomowe w określeniu liczby generałów Południa były ustalenia amerykańskiego historyka Bruce’a S. Allardice’a. Doszedł on do wniosku, że można wykazać aż 6 kategorii „pretendentów” do miana generała Konfederacji. Byli to:

1. Oficerowie mianowani i nominowani przez prezydenta Davisa oraz prawnie zatwierdzeni przez Senat.

2. Oficerowie mianowani i nominowani przez prezydenta i nie zatwierdzeni przez Senat.

3. Oficerowie mianowani przez prezydenta ale nigdy nie nominowani ani potwierdzeni przez Senat.

4. Oficerowie mianowani przez władze wojskowe Konfederacji, ale nie przez prezydenta.

5. Oficerowie, którzy uzyskali swoje rangi generalskie z mianowania przez władze stanowe.

6. Inni oficerowie, tj. pułkownicy, którzy służyli na etatach generalskich dowodząc brygadą, a nawet dywizją podczas wojny i byli nazywani „generałami” przez współczesnych, ale których mianowanie na stopień generalski nie zachowało się w dokumentach.

Podczas gdy pierwsze dwie kategorie nie budzą żadnych wątpliwości, to już przy trzeciej należy zastanowić się, czy takich oficerów w rzeczywistości można uznać za generałów. Należeli do niej generałowie, jak np. wymieniony już Northrop, których mianowanie nie zostało nigdy przesłane do zatwierdzenia przez Senat Konfederacji. Do kategorii czwartej zaliczają się głównie oficerowie mianowani na stopnie generalskie przez generała Edmunda Kirby Smitha, dowódcę Departamentu Trans-Missisipi. Departament ten obejmował wszystkie tereny należące do Południa na zachód od rzeki Missisipi.

stgen11

Gdy od połowy 1863 r. rzeka Missisipi była pod całkowitą kontrolą wojsk Unii, generał ten uzyskał szerokie prerogatywy władzy wojskowej i cywilnej. Stało się normą przydzielanie przez niego oficerów do służby w stopniu wyższym (w tym również generalskim), niż przez nich posiadany, chociaż nie uzyskał formalnego prawa mianowania na stopnie oficerskie, w tym generalskie. Nominacje te były zazwyczaj zatwierdzane przez władze w Richmond. Wraz z upływem wojny pogarszała się komunikacja ze stolicą i zwłaszcza w ostatniej jej fazie niektóre nominacje generalskie nadane przez Kirby Smitha nie zdążyły już zostać zatwierdzone przez prezydenta Davisa.

Uprzednio praktycznie w każdym wypadku prezydent zgadzał się z propozycjami Smitha. Część z nich została wydana w maju 1865 r., kiedy rząd Konfederacji, a raczej to co jeszcze z niego pozostało, uciekał na zachód z Richmond, kierując się do Departamentu Trans-Missisipi.

W związku z wystąpieniem w stanach południowych różnorakich formacji milicyjnych, obrony terytorialnej itp., w których służyli oficerowie o stopniach generalskich, pochodzących z mianowania władz stanowych, pojawia się pytanie, czy można ich uznać za generałów Konfederacji.

Allardice wskazuje, że często oficerowie ci, oprócz dowodzenia własnymi oddziałami obejmowali dowództwo nad wojskami regularnymi. Dlatego w wielu wypadkach można ich uznać za generałów Konfederacji.

Oficerów z kategorii szóstej, wobec braku zachowania informacji o ewentualnym mianowaniu na stopień generalski, raczej trudno uznać za generałów Konfederacji. W swoich dotychczasowych badaniach, opierając się na ustaleniach Bruce’a S. Allardice’a, za generałów Konfederacji uznałem większość z oficerów, spełniających warunki zawarte w kategoriach 1-5 10

stgen13

Dotychczas niezbadane pozostaje zagadnienie, czy za generałów nie należy uznać tych z oficerów, którzy w czasie wojny mieli stopnie generalskie w różnego rodzaju oddziałach milicyjnych stanów północnych.

W okresie wojny sprawowali oni dowództwo wyłącznie nad sobie podległymi oddziałami milicji. Oficerowie milicji, którzy nie pełnili aktywnej służby wojskowej, mieli status raczej urzędnika niż wojskowego. Sporadycznie milicja stanów północnych była wzywana do obrony obszaru na którym działała, zwłaszcza w przypadku inwazji wojsk Południa na Północ. Dotyczyło to w szczególności milicji takich stanów, jak: Kentucky, Missouri, Pensylwania.

W przyszłości warto przeprowadzić badania, czy tacy oficerowie jak np. John Love, generał major z milicji Indiany, który co najmniej dwukrotnie brał udział w starciach z oddziałami konfederackimi, nie powinni być uznani za generałów Unii 11

W swoich dotychczasowych badaniach za generałów Unii uznałem natomiast takich oficerów jak James Henry Lane oraz Robert Patterson, którzy byli generałami w armii ochotniczej Unii, ale nie zostali wykazani w słowniku biograficznym generałów Unii autorstwa Ezry J. Warnera 12

stgen07

Kolejny problem stanowi nadawanie stopni pośmiertnie, lub też (z oczywistych powodów wyłącznie w armii Unii) w okresie powojennym – ale za zasłużoną służbę w trakcie Wojny Secesyjnej. Awanse powojenne (najczęściej poprzez tytularny stopień) wiązały się zazwyczaj z ustaleniem daty starszeństwa tego stopnia na czas, kiedy toczono wojnę.

Uważam, że osoby pośmiertnie awansowane na stopień generała, albo awansowane na ten stopień po zakończeniu wojny, nie mają prawa być nazywani generałami Wojny Secesyjnej, z tego powodu, że czasie swojego życia, lub trwania wojny, nigdy takiego stopnia nie używały.

Wszyscy generałowie armii regularnej, posiadający ten stopień w momencie wybuchu wojny, odeszli w stan spoczynku w trakcie jej trwania. Wśród „nowych” generałów, pięciu zginęło lub zmarło w latach 1861-1865. Byli to Joseph King Fenno Mansfield, James Birdseye McPherson, Edwin Vose Sumner, Sr., Joseph Pannell Taylor oraz Joseph Gilbert Totten. Trzech odeszło w stan spoczynku w czasie wojny, ale po wojnie pełnili służbę pomocniczą w armii regularnej: Robert Anderson, George Douglas Ramsay, James Wolfe Ripley. Trzech zrezygnowało ze swojego stopnia w armii regularnej w związku z niepowodzeniami na frontach. Byli to: John Charles Frémont, George B. McClellan, William Starke Rosecrans (od 1863 roku „oczekiwał na rozkazy” i nie pełnił już aktywnej służby). William Alexander Hammond został zwolniony ze służby jako naczelny chirurg armii w 1864 r. z rozkazu sekretarza wojny, a w 1878 r. zrehabilitowano go i umieszczono na liście oficerów w stanie spoczynku 13

W powojennym okresie służbę jako generałowie liniowi wykonywali następujący generałowie armii regularnej, awansowani na ten stopień w trakcie trwania wojny domowej: Philip St. George Cooke, Ulysses S. Grant, Henry W. Halleck, Winfield Scott Hancock, Joseph Hooker, Oliver Otis Howard, Irvin McDowell, George Gordon Meade, John Pope,John McAllister Schofield, Philip Henry Sheridan, William Tecumseh Sherman, Alfred Howe Terry oraz George Henry Thomas. W służbie sztabowej zostali awansowani na stopień generalski: Joseph K. Barnes (naczelny chirurg armii), Richard Delafield (generalny inżynier), Alexander Brydie Dyer (dowódca Departamentu Uzbrojenia), Amos Beebe Eaton (komisarz ds. zaopatrzenia), Joseph Holt (generalny prokurator wojskowy), Montgomery Cunningham Meigs (generalny kwatermistrz armii), John Aaron Rawlins (szef sztabu) oraz Lorenzo Thomas (szef administracji wojskowej) 14

W okresie powojennym przywrócono pełen stopień generała dla głównodowodzącego armią (Ulysses S. Grant). Dodatkowo William T. Sherman został awansowany na generała porucznika, a w służbie liniowej służyło pięciu generałów majorów i dziesięciu generałów brygady. Departamenty sztabowe miały być kierowane przez generałów brygady (poza generalnym inspektorem i szefem łączności, którzy mieli być pułkownikami). Liczba stopni generalskich w armii regularnej w okresie powojennym ulegała w następnych latach zmniejszeniu 15

stgen15

W wyniku praktyki licznych awansów tytularnych rzadko zdarzał się weteran, który nie mógł się pochwalić kilkoma stopniami powyżej aktualnej rangi; większość z pułkowych dowódców okresu wojny oraz pułkowników w powojennej armii regularnej, mogło być adresowanych jako generałowie, a dużo dowódców kompanii, kapitanów według powojennej regularnej rangi, posiadało tytularny stopień pułkownika, a nawet generała.

W pierwszych kilku latach po wojnie tacy oficerowie otrzymywali przydziały według swojego tytularnego stopnia z częstotliwością, która była doprowadzona do absurdu i ostatecznie wymusiła reformy. W latach 1869-1870 Kongres przegłosował rezolucje zabraniające oficerom noszenia insygniów tytularnych stopni czy zwracania się w oficjalnej korespondencji poprzez ich tytularną rangę.

Tytularny stopień nie mógł także już mieć pierwszeństwa nad regularną rangą w armii. Stopnie tytularne pozostały jednak nadal obowiązujące w towarzyskich relacjach i kontynuowano zwracanie się do oficerów poprzez ich tytularną rangę. Sporadycznie stopniami tytularnymi nagradzano w okresie powojennym oficerów wyróżniających się w walkach z Indianami. Dopiero pod koniec XIX wieku całkowicie zaprzestano stosowania tego systemu, powodującego liczne nadużycia i zamieszanie. Jeden z oficerów próbując wyjaśnić zasadę funkcjonowania stopni tytularnych humorystycznie stwierdził, że jest to tak, jakby muła nazwać tytularnym (brevet) koniem 16

W toku moich dotychczasowych badań, dotychczas nigdzie nie publikowanych, ustaliłem, że bez żadnych wątpliwości 735 oficerów Unii można uznać za generałów wojny secesyjnej 17

W tej liczbie:

- 524 posiadało pełny stopień generalski tylko w armii ochotniczej. Większość z nich posiadało również tytularne stopnie generalskie, zarówno w armii ochotniczej, jak i regularnej;

- 18 posiadało pełny stopień generalski tylko w armii regularnej;

- 16 posiadało pełny stopień generalski w armii ochotniczej oraz regularnej;

- 177 posiadało jedynie stopień tytularny (brevet) – bez rozgraniczenia na armię ochotniczą i regularną.

Dodatkowo w okresie powojennym oraz pośmiertnie nadano ponad 1 000 stopni generalskich, zarówno tytularnych, jak i pełnych w armii ochotniczej i regularnej.

W trakcie moich dotychczasowych badań za generałów Konfederacji uznałem 510 oficerów Południa, w tym:

- 423 powszechnie przyjmowanych za generałów Konfederacji na podstawie większości opracowań, zwłaszcza publikacji Ezry Warnera –Generals in Gray;

- 76 przyjętych za generałów przez Bruce’a Allardice’a w jego pracy More Generals in Gray;

- 11 oficerów co do których istnieje możliwość, że posiadali stopień generalski, np. Polak Kacper Tochman. W związku z brakiem dokumentów bezpośrednio potwierdzających ich nominacje na chwilę obecną nie można ostatecznie rozstrzygnąć tej kwestii.

Dodatkowo dwóch generałów otrzymało swój stopień pośmiertnie.

Dużą lukę stanowi kwestia oficerów oddziałów milicji po stronie Północy. Czy, podobnie jak w przypadku ich odpowiedników na Południu, można uznać niektórych z nich za generałów wojny secesyjnej? Niestety w warunkach polskich przeprowadzenie odpowiednich badań jest trudne, jeśli nie w ogóle niemożliwe.

Jestem przekonany, że w toku moich dalszych badań będzie możliwe dokładniejsze i pełniejsze ustalenie ogólnej liczby oficerów w stopniu generalskim w amerykańskiej wojnie secesyjnej. Ponieważ jest to bardzo szerokie zagadnienie wymagać jeszcze będzie wielu lat żmudnych prac badawczych.

stgen16

Autor artykułu

Powyższy tekst został zaprezentowany 10.05.2013 w Białymstoku na ogólnopolskiej konferencji naukowej pod hasłem „Czas wojny, czas pokoju. Stany Zjednoczone Ameryki w XIX wieku”. Wydano go w zbiorze "Czas wojny czas pokoju: Stany Zjednoczone Ameryki w XIX wieku", pod. red. Ł. Niewińskiego, Oświęcim 2014.

 

Przypisy:

1 G. R. Adams, General William S. Harney. Prince of Dragoons, Lincoln, NE 2001, s. 216; J. Szkudliński, Chancellorsville 1863, Warszawa 2006, s. 41; E. J. Warner, Generals in Gray. Lives of the Confederate Commanders, Baton Rouge, LA 1988, s. 311; J. W. Raab, W. W. Loring. Florida’s Forgotten General, Manhattan, KS 1996, s. 29.

2 E. J. Warner, Generals in Gray…, s. 311; The Papers of Samuel Peter Heintzelman, Library of Congress, rolka nr 12, klisza nr 391.

3 S. B. Oates, Lincoln, Warszawa 1991, s. 353; E. J. Warner, Generals in Blue. Lives of the Union Commanders, Baton Rouge, LA 1999, s. 290-291; S. E. Ambrose, Halleck.Lincoln’s Chief of Staff, Baton Rouge, LA 1962, s. 9.

4 W momencie wybuchu wojny stopień tytularnego generała porucznika posiadał Winfield Scott, ale jego udział zaznaczył się jedynie w jej początkowym stadium, a stopień był wyrazem specjalnej nagrody za całokształt dokonań wojskowych, w szczególności za zasługi w trakcie wojny z Meksykiem (1846-48).

5 B. S. Allardice, More Generals in Gray, Baton Rouge, LA 1995, s. 2; J. Gozdawa-Gołębiowski, Od wojny krymskiej do bałkańskiej (Działania flot wojennych na morzach i oceanach w latach 1853-1914), Gdańsk 1985, s. 173; Dictionary of American Biography, (dalej jako: DAB), t. VIII, cz. II, New York 1963, s. 510.

6 List Roberta McAllistera do żony Ellen McAllister, koło Petersburga, 19.09.1864, [w:]The Civil War letters of General Robert McAllister, red. J. I. Robertson, Jr., Baton Rouge, LA 1998, s. 507 .

7 J. L. Rhoades, Scapegoat General. The Story of Major General Benjamin Huger, C.S.A., Hamden, VA 1985, s. 134; T. J. Reese, Sykes’ Regular Infantry Division, 1861-1864. A History of Regular United States Infantry Operations in the Civil War’s Eastern Theather, Jefferson, N.C. 1990, s. 7; R. M. Utley, Frontier Regulars. The United States Army and the Indian 1866-1891, New York 1973, s. 38.

8 G. M. Sorrel, At the Right Hand of Longstreet. Recollections of a Confederate Staff Officer, Jackson, MS 1999, s. 50-51.

9 B. S. Allardice, op. cit., s. 4-5; J. P. Felt, Lucius B. Northrop and the Confederacy’s Subsistence Department, „The Virginia Magazine of History and Biography” 1961, t. 69, nr 2, s. 190; E. J. Warner, Generals in Gray, s. 302, 339.

10 B. S. Allardice, op. cit., s. 4-7.

11 G. W. Cullum, Biographical Register of the Officers and Graduates of the U. S. Military Academy at West Point, t. II, Boston, MA 1891, s. 80; L. Wallace, Smoke, Sound & Fury. The Civil War Memoirs of Major-General Lew Wallace, U.S. Volunteers, Portland, OR 1998, s. 185; DAB, t. V, cz. II, s. 577.

12 Military Order of the Loyal Legion of the United States, Pennsylvania Commandery, In Memoriam. Companion Robert Patterson, Major-General United States Volunteers, Philadelphia, PA 1881, s. 3; E. Lonn, Foreigners in the Union Army and Navy, Baton Rouge, LA 1952, s. 184-185.

13 G. W. Cullum, op. cit., t. I, s. 120, 277, 349; E. J. Warner, Generals in Blue… s. 307-308, 389, 490, 495; J. G. Barnard, Eulogy on the Late Brevet Major-General Joseph G. Totten, Late Chief Engineer, United States Army, New York 1866, s. 77; T. Chaffin,Pathfinder. John Charles Frémont and the Course of American Empire, New York 2002, s. 474; S. B. Oates, op. cit., s. 444; W. M. Lamers, The Edge of Glory. A Biography of General William S. Rosecrans, U.S.A., Baton Rouge, LA 1999, s. 440; DAB, t. IV, cz. II, s. 210.

14 E. J. Warner, Generals in Blue…, s. 21, 235, 238, 439, 497-498; D. B. Goebel, J. Goebel, Jr., Generals in the White House, New York 1971, s. 177, 183-185; S. E. Ambrose, op. cit., s. 204-211; G. Tucker, Hancock the Superb, New York 1960, s. 268 i n.; F. Cleaves, Meade of Gettysburg, Norman, OK 1991, s. 340-350; J. L. McDonough,Schofield: Union General in the Civil War and Reconstruction, Tallahassee, FL 1972, s. 160 i n.; R. M. Utley, op. cit., s. 1 i n.; F. Cleaves, Rock of Chickamauga. The Life of General George H. Thomas, Norman, OK 1948, s. 285 i n.; D. E. Alberts, Brandy Station to Manila Bay. A Biography of General Wesley Merritt, Austin, TX 1981, s. 30; G. W. Cullum, op. cit., t. I, s. 181, 309, 382, 664-665, 712; D. W. Miller, Second Only to Grant. Quartermaster General Montgomery C. Meigs. A Biography, Shippensburg, PA 2000, s. 95 i n; J. H. Wilson, The Life of John A. Rawlins, Lawyer, Assistant Adjutant-General, Chief of Staff, Major General of Volunteers, and Secretary of War, New York 1916, s. 326 i n.

15 R. M. Utley, op. cit., s. 13.

16 Ibidem, s. 13, 21-22; H. E. Davies, Ten Days on the Plains, Dallas, TX 1985, s. 145; E. A. Miller, Lincoln’s Abolitionist General. The Biography of David Hunter, Columbia, S.C. 1997, s. 258.

17 Za czas trwania wojny secesyjnej uznałem okres pomiędzy ostrzałem Fortu Sumter, tj. 12 kwietnia 1861 r., a kapitulacją Galveston (Teksas), 2 czerwca 1865 r. Po tej dacie ustały zorganizowane działania zbrojne. Nie znaczy to, że po 2 czerwca nie miały miejsca takie wydarzenia, jak np. kapitulacja ostatniej jednostki polowej Konfederacji dowodzonej przez indiańskiego generała Standa Watie. Czas trwania wojny można by maksymalnie wydłużyć do 7 listopada 1865 r. – kapitulacji południowego okrętu wojennego CSSShenandoah. Datę 2 czerwca przyjąłem za: Encyklopedia Historii Stanów Zjednoczonych Ameryki. Dzieje polityczne (od Deklaracji Niepodległości do współczesności), red. A. Bartnicki, K. Michałek, I. Rusinowa, Warszawa 1992, s. 293.